Het Parool: "Tussen Houthavens en iPods" (7 januari 2009)
Vierde Gymnasium (hvdn)
Het Vierde Gymnasium in Westerpark van architectenbureau hvdn is één van de genomineerden voor de Amsterdamse Architectuurprijs 2009.
David Keuning
Bij de meeste Amsterdammers zal de naam van architectenbureau hvdn niet gauw een belletje doen rinkelen, maar toch zijn Albert Herder en Arie van der Neut verantwoordelijk voor een flink aantal nieuwe gebouwen in de stad. Het glazen appartementencomplex Het Kasteel in Oost-Watergraafsmeer (2008), een deel van woongebouw De Loodsen aan de Piet Heinkade (2006) en de vrolijk gekleurde, tijdelijke studentenwoningen in de Houthavens (2005) zijn slechts een paar voorbeelden. Naast die studentenhuizen werd vorige week hun meest recente bijdrage aan de stad geopend: de tijdelijke huisvesting van het Vierde Gymnasium.
Het schoolgebouw heeft een vergunning voor vijf jaar, maar dat is het niet aan te zien. Het lijkt in niets op de bouwketen die meestal in de tijdelijke huisvestingsbehoefte van schoolbesturen voorzien. Een zorgvuldig ontworpen houten gevel met hier en daar wat glimmende rode en oranje aluminium panelen doen een prettig gebouw vermoeden, dat in weinig onderdoet voor zijn permanente soortgenoten. De keuze voor de materialen is prozaïsch. Architect Albert Herder: “We wilden iets met de Houthavens doen, maar ook verwijzen naar de glanzende esthetiek van de iPods die veel scholieren hebben.”
De gevels met houten latjes verhullen de 125 geprefabriceerde containers waaruit de school is opgebouwd. Ze werden vervaardigd in de Noord-Hollandse fabriek Ursem. Alles werd daar van tevoren al aangebracht: de houten latjes op de gevel, de stopcontacten in de lokalen, de tegels in de wc’s. Zelfs de binnenmuren werden in de fabriek geverfd. Diepladers vervoerden de voltooide containers naar de bouwplaats, waar ze alleen nog maar aan elkaar gekoppeld moesten worden. “In een fabriek heb je veel betere productieomstandigheden dan op een bouwplaats”, zegt Herder, “waardoor alles veel nauwkeuriger kan worden uitgevoerd. Zo kun je als architect de geliktheid van de auto-industrie benaderen.”
Het was niet de eerste keer dan Herder samenwerkte met Ursem. Het bedrijf leverde ook de containers van de naastgelegen studentenwoningen. Hoewel het complex de architecten drie jaar geleden in vakkringen veel bekendheid opleverde, heeft de architect op zijn eigen werk wel wat af te dingen. “De studentenwoningen hebben een heel basale ruimtelijke opzet: een gang met aan weerzijden kamers. En de gevels zijn door de kleuren weliswaar heel fris, maar het zijn toch een soort voorzetgevels.”
Trotser is Herder op het tweede project dat hij met Ursem realiseerde, eveneens in Amsterdam: de tijdelijke school ‘tij 49 op IJburg, in de buurt van Blijburg. Ook dit gebouw bestaat uit een simpele centrale gang met aan weerzijden lokalen, maar aan de buitenkant verlenen brede balkons, felle kleuren en een mooie verlichting ’s avonds het gebouw al bijna het karakter van een icoon: een gebouw waaraan de buurt erom heen zijn identiteit ontleent.
Het Vierde Gymnasium is de derde samenwerking met Ursem, en hier legde Herder de lat weer iets hoger. Geen rechte gang meer met lokalen aan weerzijden, maar een rondgaande gang die een beschut binnenhof omsluit. Bovendien onderbreekt een lichte, dubbelhoge aula met veel glas de rigide structuur van de containers, zodat de school, aldus de architect, “een sociaal zwaartepunt” krijgt. Die binnenhof is belangrijk, vindt Herder, “omdat in de komende jaren in de Houthavens veel bouwactiviteiten zullen plaatsvinden en de openbare ruimte om het gebouw dus niet altijd even prettig zal zijn.”
De Houthavens worden in de nabije toekomst omgetoverd tot een nieuw woon- en werkgebied naar een ontwerp van architect Sjoerd Soeters. Het Vierde Gymnasium krijgt uiteindelijk een permanente huisvesting aan de Eerste Pier, met op de hogere verdiepingen appartementen. En hoewel de vergunning voor het huidige gebouw niet verder reikt dan vijf jaar, kan het twintig jaar mee. Als het gymnasium eruit is, wordt het gedemonteerd en ergens anders weer opgebouwd. Door die langere levensduur kon ook het budget worden opgekrikt, en daardoor konden de mooie geveldetails worden betaald. Zo zijn de (goedkope) kunststof kozijnen en de zonwering in de buitengevel vrijwel onzichtbaar weggewerkt achter de houten latjes, en lichten ingebouwde spotjes ’s avonds de rode ventilatieluikjes aan, die dan als abstracte kleurvlakjes opeens een heel esthetische rol vervullen.
Voor de technische uitwerking van hun projecten heeft hvdn een architect speciaal in dienst: de Zwitser Jean-Marc Saurer doet niets anders dan de laatste bouwtechnische ontwikkelingen bijhouden, contacten met fabrikanten onderhouden en ervaringen uitwisselen met collega’s die hetzelfde doen op andere architectenbureaus. “Het is ontzettend belangrijk om op de hoogte te zijn van wat bouwtechnisch wel en niet mogelijk is”, zegt Herder. “Een aannemer zegt al gauw ‘jouw ontwerp is veel te kostbaar’, of ‘ik weet niet hoe ik dat moet maken’. Als je zelf precies weet wat wel en niet kan, hoef je je niet met een kluitje in het riet te laten sturen.”
De resultaten van dat onderzoek zijn ook in andere projecten zichtbaar. Zo voorzag hvdn Het Kasteel van een opvallende, gefacetteerde glazen gevel, die geluidsoverlast van de naastgelegen spoorlijn voorkomt.
Toch is het Vierde Gymnasium niet alleen geslaagd door de mooie details en de nauwkeurige uitvoering. Ook simpele ontwerpbeslissingen dragen bij aan de zorgvuldigheid die het gebouw uitstraalt. Slim zijn bijvoorbeeld wat de architect zelf de ‘rugzakjes’ noemt: plaatselijke, kleine verbredingen van de gang, die ruimte bieden aan een etalage met creatief scholierenwerk, een geïmproviseerde studieplek of een praatje. Het zijn minimale middelen, waarmee Herder een maximaal effect heeft bereikt.