Het Parool: "In China meebouwen aan een sprookje" (15 juli 2008)
Villa in Ordos, China (NL Architects)
Het Amsterdamse NL Architects werkt als enige Nederlandse ontwerpbureau mee aan de totstandkoming van de nieuwe Chinese stad Ordos. Architect Kamiel Klaasse maakte, net als 99 buitenlandse collega’s, een ontwerp voor een van de honderd villa’s in een dure buitenwijk.
David Keuning
“Het was een rare gewaarwording”, zegt architect Kamiel Klaasse aan tafel in zijn Amsterdamse bureau. “Vlak voor oudejaarsavond kregen we een mailtje met de vraag of we een villa wilden bouwen in China, ondertekend door architectenbureau Herzog & De Meuron en Fake Design. Herzog & De Meuron zijn wereldberoemd, maar van Fake Design had ik nog nooit gehoord. Dat klonk dus weinig vertrouwenwekkend. Maar een maand later reden we in een bus met van de vrieskou beslagen ramen bij twintig graden onder nul door een woestijnlandschap naar de bouwlocatie in Binnen-Mongolië.”
Het bleek te gaan om Ordos, een nieuwe stad voor 200.000 mensen die de komende jaren uit de Chinese grond wordt gestampt. Klaasse: “Afgezien van hier en daar wat gebouwen die inmiddels waren voltooid, was er alleen nog maar zand. De dichtstbijzijnde stad is Dongsheng en ligt 70 kilometer verderop. Ik dacht: waarom is uitgerekend dit een goede plek voor een nieuwe stad?”
Het is een van de weinige vragen waar hij antwoord op kreeg. Ordos is een prestigeproject van de Chinese zakenman Cai Jiang, die zijn geld verdiende met handel in melk en kolen – niet een alledaagse combinatie in Nederland, maar in Binnen-Mongolië volgens Klaasse de normaalste zaak van de wereld. Het gebied is rijk aan koeien en kolen. Ordos moet de woonplaats worden van de mensen die de kolen, en andere natuurlijke grondstoffen, gaan exploiteren.
Om de nieuwe stad wat internationale bekendheid te geven, nodigde Jiang architectenbureau Herzog & De Meuron uit om honderd internationale ontwerpers te selecteren, die elk een van de honderd villa’s in een dure buitenwijk zouden ontwerpen. En Jiang betrok Ai Weiwei bij het project, de excentrieke Chinese kunstenaar wiens ontwerpbureau Fake Design heet. Samen met Herzog & De Meuron is hij ook verantwoordelijk voor het Olympisch Stadion in Beijing waarin op 8 augustus de openingsceremonie van de Spelen wordt gehouden. Waarom zij vervolgens NL Architects als enige Nederlandse bureau uitkozen om deel te nemen, weet Klaasse niet: “de selectie lijkt nogal willekeurig”.
Dat weerhield hem er niet van om mee te doen. Hij ontwierp een rechthoekige villa van drie verdiepingen, waarin een enorme binnentuin met planten een buffer vormt voor het extreme klimaat.
Cai Jiang kijkt bij de bouw van de villawijk niet op een dubbeltje: in januari, april en eind juni vloog hij vanuit de hele wereld een groot deel van alle honderd architecten in, om in een aantal meerdaagse bijeenkomsten elkaar te leren kennen, de bouwlocatie te bekijken en de ontwerpen te vergelijken. Die bijeenkomsten, waarvan Klaasse en zijn medewerker Michael Schoner er twee bezochten, maakten diepe indruk op beide architecten.
“Om te zien is Cai Jiang het prototype van een gangster”, zegt Klaasse. “Hij heeft altijd een dikke sigaar in z’n mond en een jas over z’n schouders hangen. Een echte zakenman. Hij heeft bijvoorbeeld het product ‘Melk DeLuxe’ ontwikkeld. Het is gewoon een soort melk, maar hij weet het uitstekend te vermarkten.”
Cai Jiang bouwt met datzelfde zakeninstinct ook aan Ordos. Maar liefst drie camerateams legden bij de bijeenkomsten elke beweging van de architecten vast: een team van de Chinese Staatstelevisie, een van Ai Weiwei en een van Jiang zelf. Die registratie ging vrij ver.
“Op een gegeven moment was het zelfs zo erg dat we ervan overtuigd waren dat het ze niet was te doen om ons ontwerp, maar dat we in een of ander Big Brother-achtig televisieprogramma zaten”, zegt Klaasse. “Een Mexicaanse collega-architect die in de hotelkamer naast de mijne sliep vertelde mij geschokt: ‘Wat me gisteravond is overkomen… ik wilde me terugtrekken op mijn kamer, ik zeg jou gedag, ga in bed liggen, zet de televisie aan, en ik zie als eerste jouw gezicht op de buis.’ Dat was een programma over onze bijeenkomst dat diezelfde dag al werd uitgezonden. Heel freaky.”
Ook Ai Weiwei, een van China’s bekendste kunstenaars van het moment, maakte indruk op de architecten. Zijn tegendraadse levenshouding maakt hem in het Chinese streven naar collectiviteit een opvallende verschijning, die strookt met zijn uiterlijk: twee verwilderde hanenkammen staan als een soort horentjes op zijn verder kale hoofd.
Zijn betrokkenheid bij Ordos is een slimme zet van Cai Jiang. Klaasse: “Weiwei bekritiseert openlijk de onvrijheid binnen het Chinese politieke systeem. Hij heeft daar genoeg autoriteit voor. De Chinezen pikken dat, want hij is de ultieme verkoper van een nieuw Chinees elan. Vorig jaar kwam hij met meer dan duizend man naar de Dokumenta in Kassel. Daarmee maakt hij indruk op de wereld.”
En precies een dergelijke indruk wil Jiang ook graag voor zijn nieuwe stad. Klaasse vindt Ai Weiwei vooral een soort goeroe. “De laatste avond van ons eerste bezoek was nogal wild. Hij had een ontbloot bovenlijf, en een aantal dronken architecten besprenkelde hem spontaan met alcohol. Bijna een soort ritueel. Hij weet een onvoorstelbare teamgeest op te bouwen. Ik heb dat nooit eerder meegemaakt.”
Ondanks alle uitspattingen is heel veel nog onduidelijk. Zo werd de architecten gevraagd de villa’s minimaal 1000 vierkante meter te maken. Dat enorme oppervlak doet wat vragen oprijzen. Bij zo’n grote privéwoning is het bijvoorbeeld handig om te weten voor wie je ontwerpt, net zoals een kleermaker de maten van zijn klant nodig heeft. Maar daarover zijn de opdrachtgevers vaag. Volgens Klaasse is dat “om onze creativiteit niet te belemmeren”. “Toen ik tegen Ai Weiwei zei dat ik het huis onvoorstelbaar groot vond, antwoordde hij mij: ‘heb je dan maar zo weinig voorstellingsvermogen?’ Zo’n opmerking is typisch voor hem.”
Ook nu de ontwerpen zo’n beetje klaar zijn krijgen de architecten over het verdere verloop weinig informatie. Hun quotum van twee door de opdrachtgever betaalde bezoeken aan China is inmiddels opgesoupeerd.
Binnenkort worden de tekeningen ingeleverd en volgens planning moet de bouw van de eerste paar villa’s al over twee maanden van start gaan. De architecten zijn niet betrokken bij de uitvoering, en zelfs in de mogelijkheid van schriftelijk overleg over de interpretatie van de bouwtekeningen is niet voorzien. Een Chinees architectenbureau past de ontwerpen aan de Chinese regelgeving aan.
Is de kans dan niet groot dat er onder de naam van NL Architects een heel raar bouwsel komt te staan? Klaasse: “Dat zou heel goed kunnen. Toen een schaalmodel van onze villa voor het eerst in de maquette van de bouwlocatie werd geplaatst, hadden ze ons huis verkeerd om gezet. De achtergevel stond naar de straat gekeerd.”
Is Ordos wel een leuk project? Het lijkt erop dat de architecten in de eerste plaats onderdeel zijn van een ver doorgevoerd marketingconcept.
“Het is een waanzinnige eer om door Herzog & de Meuron te worden gevraagd. Ze doen dat met de beste bedoelingen, want ze hebben het idee dat daar iets heel spannends gebeurt. Ik word er zelf ook heel enthousiast van. Als je op het vliegveld wordt afgehaald en er staat een filmcrew klaar om je te ontvangen, dan geeft dat een soort VIP-gevoel. Dat is een opluchting. In Nederland is het woord architect bij opdrachtgevers een scheldwoord. Je wordt hier vaak als een paria behandeld. Maar de Chinezen vinden ons kennelijk heel belangrijk.”